نخستین دستگاه چاپ چگونه و توسط چه کسی وارد ایران شد؟

  • 0 نظر
  • 198 بازدید
  • دوشنبه 02 بهمن 1396

نخستین دستگاه چاپ چگونه و توسط چه کسی وارد ایران شد؟
نخستین دستگاه چاپ چگونه و توسط چه کسی وارد ایران شد؟
4.88 از 5 بوسیله 4 رای
داستان چاپ و دایر شدن نخستین چاپخانه‎ها در ایران نیز حکایتی شنیدنی دارد. نخستین‎بار ظاهرا فرقه‎ای از کرملی‎های ارامنه در ۱۶۳۸ میلادی بودند که دستگاه چاپی برای خودشان در جلفای اصفهان دست‎وپا کردند و کتاب «زبور داوود» را به‎زبان و خط ارمنی در بیش از پانصد صفحه منتشر کردند. چنین امکانی برای اقلیت ارامنه آن روزگار، نتیجه فضای مساعدی بود که شاه عباس صفوی و جانشینان او برای اقلیت‎های مذهبی به‎وجود آورده بودند. در سفرنامه شاردن به که به روزگار صفویان برمی‎گردد، اشاره‎ای به آشنایی ایرانیان با صنعت چاپ و اشتیاق آن‎ها برای استفاده از این صنعت شده است.

داستان چاپ و دایر شدن نخستین چاپخانه‎ها در ایران نیز حکایتی شنیدنی دارد. نخستین‎بار ظاهرا فرقه‎ای از کرملی‎های ارامنه در ۱۶۳۸ میلادی بودند که دستگاه چاپی برای خودشان در جلفای اصفهان دست‎وپا کردند و کتاب «زبور داوود» را به‎زبان و خط ارمنی در بیش از پانصد صفحه منتشر کردند. چنین امکانی برای اقلیت ارامنه آن روزگار، نتیجه فضای مساعدی بود که شاه عباس صفوی و جانشینان او برای اقلیت‎های مذهبی به‎وجود آورده بودند. در سفرنامه شاردن به که به روزگار صفویان برمی‎گردد، اشاره‎ای به آشنایی ایرانیان با صنعت چاپ و اشتیاق آن‎ها برای استفاده از این صنعت شده است.نخستین بار که یک چاپخانه اقدام به نشر کتاب به خط و زبان فارسی کرد، یک‎سال بعد از این تاریخ بوده است، نه در ایران که در لیدن هلند و به‎دست مبلغان مسیحی که با هدف ترویج دین مسیحیت، کتاب‎هایی را به‎زبان فارسی منتشر کردند.

اما بقیه داستان می‎ماند تا زمان فتحعلی‎شاه قاجار. عباس میرزا به‎دلیل استقرار حکومتش در تبریز و نزدیکی‎اش با عثمانی و با برخی از صنایع که در آن دیار به‎کار گرفته می‎شد، آشنا شد؛ علاوه بر آن، او خواهان پیشرفت‎های نظامی و سیاسی بود، به‎ویژه برای تعلیم و آموزش سپاه شکست خورده در جنگ‎های با روس و دیگر علوم لازم، به‎ضرورت رفع عقب‎ماندگی‎های محسوس در آن زمان؛ در این میان چاپخانه‎ای لازم بود که به نشر روزنامه و کتاب‎های آگاهی‎دهنده به‎ویژه کتاب‎های علمی اختصاص یابد. این مهم سرانجام با حمایت و پی‎گیری‎های او محقق شد. بدین ترتیب، او بنای نخستین چاپخانه‎ای را گذاشت که در ایران، به‎زبان فارسی و با روش چاپ سربی، به نشر کتاب پرداخت. این چاپخانه را آقای زین‎العابدین تبریزی در سال (۱۸۱۶)، ۱۲۳۳ هجری قمری در تبریز دایر کرد. فتح‎نامه، اثر میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی که تفصیلی است از جنگ‎های میان ایران و روس و نگارش آن به پنج‎سال پیش از این تاریخ برمی‎گشت، اولین کتابی بود که به فارسی منتشر شد. هفت‎سال بعد، زین‎العابدین به‎امر فتحعلی شاه به تهران احضار شد و چاپخانه‎ای در تهران نیز به‎سال ۱۲۴۰ هجری قمری تأسیس کرد. اما این پایان ماجرا نبود. چاپ‎ سربی با وجود آن‎که پیشرفته‎تر از چاپ سنگی بود، چندان به مذاق ایرانیان خوش نیامد!با عدم اقبال به چاپ سربی، جعفرخان تبریزی مأموریت یافت، راهی پایتخت روسیه شده و پس از تعلیم در مسکو، ابزار و وسایل چاپ سنگی را هم از آن‎جا به ایران وارد کند. عدم اقبال ایرانیان به چاپ سربی دلایل گوناگونی داشت که مهمترینش عادتی قدیمی بود که به خواندن کتابت نسخه‎نویسان و خط خوش آنان وجود داشت. چاپ‎ سربی امکان زیباسازی را از خط فارسی می‎گرفت و همه خطوط به یک شکل چاپ می‎شدند، در حالی که در چاپ سنگی این امکان وجود داشت که کتاب‎هایی با خط خوش منتشر شوند. اما چاپ سنگی به‎دلیل نوع چاپ و دشواری‎هایش بر قیمت کتاب می‎افزود و از طرفی، به‎دلیل کیفیت کاغذ و جوهر، امکان چاپ در شمارگان بالا وجود نداشت. اما با این حال کار تا آن‎جا بالا گرفت که برخی از مرتجعین چاپ با حروف سربی را نوعی کفر محسوب کردند! همین باعث شد که چاپ سنگی با همه محدودیت‎ها و هزینه‎هایش رواج پیدا کند. چاپ سنگی بر خوش‎نویسی نیز تأثیرهایی گذاشت؛ چراکه به‎دلایل فنی محدودیت‎هایی را بر خوشنویسان تحمیل می‎کرد که باید آن‎ها را رعایت می‎کردند و همین محدودیت‎ها نیز زمینه‎ساز تأثیرگذاری‎هایی بر خوش‎نویسی در خط فارسی شد. با این اوصاف، چاپ سنگی خیلی زود جایگزین چاپ سربی شد و دامنه آن به تهران و دیگر شهرها نیز کشیده شد. اولین اثر چاپ سنگی قرآنی خوش‎نویسی شده بود و بعد از آن ظاهرا کتاب زادالمعاد با چاپ سنگی منتشر شد. حدود نود سال بعد، نوه حاج زین‎العابدین تبریزی (کسی که اولین دستگاه چاپ را به ایران آورده بود)، چاپخانه‎ای دایر کرد که از ابزار و امکانات به‎روزتری برخوردار بود. او که به زین‎العابدین مطبعه‎‎‎چی معروف بود، پس از سفر حج، نام علمیه را انتخاب کرد و ظاهرا خاندان معروف علمی که هنوز در ایران در کار چاپ و نشر فعالند، نوادگان او هستند.

زین‎العابدین علمیه وسایل و ابزار چاپخانه خود را از آلمان خریداری کرد و از راه مصر به بندر استامبول در عثمانی رساند و از آن‎جا نیز با چهل گاومیش به تبریز برد. نقل است که او برای رساندن دستگاه‎ها به خانه‎اش، مجبور بود از کوچه‎های باریکی عبور کند که گاومیش‎ها و بارشان نمی‎توانستند از آن رد شوند، پس دیوارهای خانه‎های سر راه را خراب کرد و پس از جابه‎جایی، دوباره آن‎ها را بالا برد. او همچنین به‎همراه خود، هشت نفر از متخصصان صنعت چاپ را از آلمان به تبریز آورد تا کار کردن با دستگاه‎ها را آموزش دهند. آن‎ها به‎همراه چاپخانه که در خانه بزرگ او تأسیس شد، مدتی میهمانش بودند.

در این رهگذر، نباید از تأسیس دارالفنون و تأثیر آن بر صنعت چاپ غافل شد. این مدرسه که به‎دست امیرکبیر و با الگو گرفتن از مدارس غربی برای آموزش به‎شیوه جدید تأسیس شد، برای چاپ کتاب‎های درسی و منابع مورد نیاز شاگردان خود، کارگاهی برای چاپ دایر کرد تا کتاب‎های درسی این دبیرستان را که اغلب به قلم استادان نوشته شده بود، به طبع برساند.

این کارگاه کوچک که «دارالطباعه خاصه علمیه مبارکه دارالفنون تهران» نام گرفت، در سال ۱۲۶۸ هجری شمسی زیر نظر علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه، مدیر وقت دارالفنون، تأسیس شد و ظاهرا تا سال ۱۳۰۰ همچنان به کار خود ادامه داده است.

نخستین چاپخانه جامع دولتی که کتاب‎ها و روزنامه‎های گوناگونی چاپ می‎کرد، در دوره ناصرالدین شاه در 

تهران دایر شد. ناصرالدین شاه دستگاه‎های این چاپخانه را در بازگشت از سفر فرنگ با خود به ایران آورد. بعدها با فرا رسیدن عصر مشروطه و افزایش عناوین و تیراژ روزنامه‎ها و گرایش مردم به کتابخوانی، چاپ‎خانه‎ها گسترش بسیاری یافتند. تقریبا در همین زمان بود که چاپ ژلاتینی وارد ایران شد و کمک حال مبارزان سیاسی آن روزگار گشت تا شبنامه‎ها و اعلامیه‎های خود را به‎راحتی تکثیر کنند. چاپ ژلاتینی این امکان را فراهم می‎آورد که در مکانی کوچک به امر چاپ بپردازند.

پس از اعلان مشروطیت توسط مظفرالدین شاه و تشکیل مجلس اول، اصحاب مجلس برای چاپ و نشر روزنامه و دیگر موارد اختصاصی خود، چاپخانه‎ای در مجلس دایر کردند که به‎زودی به بزرگترین چاپخانه ایران بدل شد. دیگر چاپخانه مهم این دوران، چاپخانه شاهنشاهی به‎سرپرستی عبدا… خان قاجار بود که چهره معروفی در صنعت چاپ به‎حساب می‎آید. این چاپخانه نیز پس از مشروطه دایر شد و تا سال ۱۳۲۸ فعال بود.

در دوران احمد شاه، چاپ، گسترش بیشتری پیدا کرد و حتی حکومت رضاخان با وجود محدودیت‎هایی که برای روزنامه‎ها و کاهش تعداد آن‎ها اعمال می‎کرد، نتوانست از گسترش روز‎افزون چاپ و نشر کتاب جلوگیری کند. این‎چنین بود که چاپخانه‎ها یکی پس از دیگری راه‎اندازی شدند و حتی برخی نهادهای کشوری و لشکری نیز برای خود صاحب چاپخانه شدند؛ همانند ارتش، بانک ملی، اداره دخانیات و راه‎آهن. به مرور دستگاه‎های تازه‎ای از راه رسید و شیوه‎های نوین جایگزین شیوه‎های قدیمی‎تر شد، دستگاه‎های چاپ استنسیل، چاپ ملخی، افست، رتاتیو، دور رنگ و چهار رنگ نیز تحولات بعدی را در این راه به‎دنبال داشت که به گسترش صنعت چاپ و شرایط امروزین آن انجامید.

نظرات خود را بیان کنید

ارسال نظر

  چهل و سه     +   =   46